नेपालमा क्रिप्टो अवैधताको कानुनी आधार र जोखिम

नेपालमा क्रिप्टोकरेन्सीको कानुनी स्थिति

नेपाल राष्ट्र बैंकले सन् २०१७ मा पहिलो पटक क्रिप्टोकरेन्सीको कारोबार, खरिद-बिक्री र लेनदेनलाई अवैध घोषित गर्‍यो। त्यसयता विभिन्न परिपत्रमार्फत यो निर्णय दोहोर्‍याइएको छ। पछिल्लो नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन, २०५८ ले विदेशी मुद्राको कारोबार नियन्त्रण गर्ने अधिकार बैंकलाई दिन्छ, र क्रिप्टोकरेन्सीलाई विदेशी मुद्रा वा वित्तीय सम्पत्तिको रूपमा मान्यता नदिइएकाले यसको कारोबार गैरकानुनी ठहर्छ।

धेरैले भ्रममा परेर सोध्छन् — के क्रिप्टोकरेन्सी नेपालमा कानुनी छ? छोटो उत्तर हो: होइन। नेपाल भित्र कुनै पनि प्रकारको भर्चुअल करेन्सी विनिमय, व्यापार वा लगानी गर्न पाइँदैन। विदेशमा बस्ने नेपालीले पठाएको बिटक्वाइन वा USDT नेपाल भित्र्याउनु पनि कानुनी रूपमा अवैध मानिन्छ।

क्रिप्टोकरेन्सीको अर्थ नेपालीमा सरल छ — यो डिजिटल वा भर्चुअल मुद्रा हो, जसको कुनै भौतिक स्वरूप हुँदैन र यसलाई कुनै केन्द्रीय बैंकले जारी गर्दैन। यसको मूल्य पूर्ण रूपमा बजारको माग र आपूर्तिमा निर्भर हुन्छ, त्यसैले यो अत्यधिक अस्थिर हुन्छ।

कारोबार गरेमा के सजाय हुन्छ?

नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशन उल्लंघन गरेमा विदेशी विनिमय (नियमित गर्ने) ऐन, २०१९ अन्तर्गत कारबाही हुन सक्छ। यस ऐनले विदेशी मुद्रासम्बन्धी गैरकानुनी कारोबारमा जरिवाना र कैदको व्यवस्था गरेको छ। व्यवहारमा क्रिप्टो कारोबार गरेको प्रमाणित भएमा सम्पत्ति जफत, जरिवाना वा थप अनुसन्धानको दायरामा पर्न सकिन्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा प्रहरीको साइबर ब्युरोले विदेशी क्रिप्टो एक्सचेन्ज प्रयोग गर्ने, अनलाइन जुवा वा क्रिप्टो क्यासिनो मा संलग्न नेपालीहरूविरुद्ध मुद्दा चलाएको छ। यस्ता मुद्दामा बैंक खाता फ्रिज हुने, मोबाइल बरामद हुने र लेनदेनको विवरण खुलाउनुपर्ने अवस्था आउँछ।

विदेशमा काम गर्ने नेपालीले त्यहाँको कानुनअनुसार क्रिप्टो किनेर नेपाल फर्किंदा त्यसको घोषणा नगर्ने, वा बिटक्वाइन नेपाल भित्रै पैसा पठाउने क्रममा हुन्डीजस्तै गैरकानुनी माध्यम प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यस्तो अवस्थामा दुवै देशको कानुनको उल्लंघन हुन सक्छ।

विदेशी मुद्रामा क्रिप्टोको मूल्य र नेपाली रुपैयाँ

नेपालीहरूले धेरैजसो १ बिटक्वाइन नेपाली रुपैयाँमा कति हुन्छ भनेर खोज्छन्। सन् २०२५ को सुरुतिर बिटक्वाइनको मूल्य अमेरिकी डलरमा करिब ९० हजारदेखि १ लाखको बीचमा रहेको थियो। नेपाल राष्ट्र बैंकको विनिमय दरअनुसार एक अमेरिकी डलर करिब १३५ रुपैयाँ हुँदा १ बिटक्वाइन करिब १ करोड २० लाख रुपैयाँभन्दा माथि पर्छ। तर यो दर दिनहुँ परिवर्तन हुने हुँदा कुनै पनि क्षणको मूल्य स्थिर हुँदैन।

त्यसैगरी ०.००२ बिटक्वाइन डलरमा कति हुन्छ भन्ने प्रश्न पनि धेरैले गर्छन्। १ बिटक्वाइन ९० हजार डलर हुँदा ०.००२ बिटक्वाइन करिब १ सय ८० डलर हुन्छ, जुन नेपाली रुपैयाँमा करिब २४ हजार रुपैयाँ पर्छ। यस्तै सानो रकमबाट सुरु गर्ने प्रवृत्ति विदेशी एक्सचेन्जमा देखिन्छ, तर नेपालमा यो कारोबार गर्नु कानुनसम्मत हुँदैन।

नेपाली बजारमा भारतीय रुपैयाँको प्रभाव पनि उल्लेखनीय छ। धेरैले USDT to Indian rupee वा १ USDT to INR को दर हेर्छन्, किनकि भारतसँगको खुला सिमाना र विनिमय दरको सम्बन्धले नेपाली रुपैयाँमा पनि असर पार्छ। तर भारतमा पनि क्रिप्टोमा कर लगाइएको छ र नेपालमा यो पूर्ण रूपमा अवैध छ — यो भिन्नता बुझ्न जरुरी छ।

व्यवहारमा देखिने जोखिम र सावधानी

काठमाडौंका केही युवाले विदेशी एक्सचेन्जमा खाता खोलेर सानो रकमबाट सुरु गर्ने, त्यसपछि ठूलो रकम लगानी गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। एक पटक बैंकले शंकास्पद लेनदेन देख्यो भने खाता रोक्का हुन सक्छ र सम्बन्धित व्यक्तिले आफ्नो पैसा फिर्ता पाउन महिनौं लाग्न सक्छ।

अर्को जोखिम भनेको क्रिप्टो ग्याम्ब्लिङ र अनलाइन जुवासँग जोडिएका प्लेटफर्महरू हुन्। यस्ता साइटले प्रायः नेपाली प्रयोगकर्तालाई लोभ्याउने गर्छन्, तर कुनै पनि कानुनी संरक्षण दिँदैनन्। ठगी भएमा उजुरी गर्ने ठाउँ हुँदैन।

विदेशी क्रिप्टो एक्सचेन्जको मूल्य हेर्ने, बिटक्वाइन डोमिनेन्स चार्ट नियाल्ने वा नयाँ सिक्काको जानकारी राख्ने काम गर्न सकिन्छ, तर त्यसलाई नेपालमा लगानीको आधार बनाउनु हुँदैन। कानुनले अनुमति नदिएसम्म जोखिम लिनु भनेको आर्थिक र कानुनी दुवै हिसाबले घाटा बेहोर्नु हो।

नेपाल राष्ट्र बैंकले समय-समयमा सार्वजनिक सूचना जारी गरेर यसबारे सचेत गराउँछ। पछिल्लो समय डिजिटल मुद्रासम्बन्धी अध्ययन भइरहे पनि हालको कानुनमा क्रिप्टोकरेन्सीलाई मान्यता दिइएको छैन। त्यसैले कुनै पनि नयाँ सिक्का वा एक्सचेन्जमा लगानी गर्नुअघि कानुनी परामर्श लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।